Fabula Lignarius

Month: October, 2012

Haak op bank 3

Het voorbije weekend heb ik een bezoekje gebracht aan TechnicusJoe, de smid die een bankhaak voor me aan het smeden is. Hier en ook hier kan je er meer over lezen.

Arthur een collega houtbewerker was ook van de partij. Spijtig dat ik iedereen even liet wachten omdat ik werd opgehouden door het gebrekkige openbaar vervoer en het koste me meer dan zes uur om van Alken in België tot in Woubrugge, Alphen aan de Rijn in NL te reizen. Een lange reis maar het was de moeite waard om Joe in levende lijve in actie te zien en zo kon ik hem allerhande vragen stellen over het smeedambacht. Ondanks dat het niet mijn vak is heb ik een diepe interesse in smeden. Smeden en timmerlui hebben toch een beetje een symbiotische relatie.

Joe vertelde ons hoe hij tewerk is gegaan bij het vervaardigen van de bankhaak waarbij hij start van een vierkante staaf van de juiste lengte. Vierkant en niet rond omdat dit ervoor zorgt dat hij een mooie kromming kan bekomen aan de binnenzijde van de hoek. Dit detail, waarnaar ik specifiek had gevraagd bij het bepalen van het ontwerp, blijkt het meeste smeedwerk te vragen. Even voor alle duidelijkheid is hier al een foto zodat je ziet waarover het gaat.

Om deze kromming te bekomen moet de staaf eerst worden opgestuikt. De staaf wordt dan opgewarmd op de plaats waar men een verbreding wil bekomen en door ze dan met het uiteinde op de grond te slaan vormt er zich een verbreding, eigenlijk beter beschreven als een verdikking in alle richtingen waar het warm is. De schets op het bord kan misschien enige duidelijkheid bieden.

Die verbreding is noodzakelijk om dan de hoek te bekomen en de ronding aan de binnenkant.

Ik was erg verbaasd dat er zoveel werk bij komt kijken. Het smeden van een bankhaak leek me een eenvoudig project maar er komt veel meer bij kijken dan je zou denken. De vierkante staaf moet dan rond worden gesmeed om de stang van de haak te worden. Dat betekend dus plaatselijk opwarmen en dan zorgvuldig slaan om de hoeken naar binnen te werken en een mooie ronde vorm te bekomen. Dit proces wordt dan heel erg veel herhaald. Joe werkt enkel met handgereedschap en bezit geen veerhamer wat het werk heel arbeidsintensief maakt.

Oorspronkelijk was het de bedoeling om de stang perfect rond te veilen. Joe gebruikt dan een oude meubelmakers rasp om het metaal te vijlen terwijl het heet is. Ik vond dat interessant en wist niet dat zoiets mogelijk was, ik was altijd van de veronderstelling dat vijlen koud gebeurde.

Toen ik naar het oppervlak keek van de stang na het smeden en voor het vijlen besloten we dat het fijne hamerslag patroon wel zou bijdragen tot de frictie van de stang in de werkbank. Het vijlwerk zal dus beperkt worden tot de arm van de bankhaak. Er is nog een hele hoop werk voor de boeg vooraleer het werkstuk af zal zijn maar het ziet er allemaal erg veelbelovend uit. Er zijn al een heleboel geïnteresseerden er ook één te laten smeden bij Joe maar voor de productie van een serie zullen we het ontwerp aanpassen. Het huidige ontwerp is veel te arbeidsintensief en daardoor wordt het redelijk duur. Vooral de kromming in de hoek vereist veel werk en tijd. Dat is dus een detail dat in de volgende versie zal worden weggelaten om de prijs een beetje te drukken maar ook het vijlwerk zal tot een minimum worden beperkt.

Arthur kreeg de smaak van het smeden al goed te pakken en leverde zo ook zijn bijdrage aan de ronde vorm. Hij was zo vriendelijk om me na afloop van onze korte ontmoeting een lift naar Delft te geven en spaarde me zo enkele uren reistijd uit. Een gezellige namiddag onder vakidioten.

Advertisements

De Voordeur is Bijna

Dit project blijft maar aanslepen. Onlangs werd ik nog vertraagd door de nalatigheid van de lokale ijzerwinkel. Ik bestelde specifiek beslag voor de voordeur (zie hier en hier) maar ze slagen er blijkbaar niet in om de bestelling juist door te geven. Daarmee verwacht ik nog steeds de bijhorende schroeven voor de scharnieren en de deurknop die aan de buitenkant zal worden geïnstalleerd. Hierdoor heb ik de klanten hun geduld al degelijk op de proef gesteld. Gelukkig zijn ze erg begripvol en hebben ze vertrouwen dat wij ons uiterste best doen.

We hebben dan ook besloten om de deur voorlopig al te installeren en het beslag af te werken van zodra dit voorhanden is. Ondertussen is de kader geassembleerd en de toognagels erdoor gedreven. Ik koos er uiteindelijk toch voor om deze er een beetje te late uitsteken en de kanten af te schuinen. De klant zal dit detail appreciëren ik had ze ook gelijk met het kader kunnen afkorten maar dit past beter in het geheel.

De kleine verstekken aan de stijlen en regels sloten mooi bij de assemblage en dit vergemakkelijkt de afschuining van de kanten. Hier en daar moest ik eens passeren met de schaaf om alles echt gelijk te krijgen maar dat had ik wel verwacht. Om de afdekplaat van het slot te verzinken haalde ik nog even de guts tevoorschijn. Het stoorde me om te merken dat de zijkant van deze afdekplaat niet licht naar binnen is afgeschuind wat noodzakelijk is om het zonder schaduwlijn te verzinken. Ik ben deze dan maar even met de vijl te lijf gegaan vooraleer ik ze installeerde.

Het stootbord onderaan word met pennen door het kader bevestigd. Deze pennen worden dan opgewigd langs beide zijden zodat ze het stootbord strak tegen het kader houden. Ik had deze verbinding nog nooit gemaakt of ergens in een toepassing gezien. Het was dus een beetje een experiment maar ik had er wel vertrouwen in dat ze zou doen wat de bedoeling was en dat werd vandaag bevestigd.

Ik moest echter wel aandachtig blijven om de wiggen er gelijkmatig in te drijven zonder de pen aan de binnenkant te splijten.

Door de lage temperatuur in ons atelier en de vochtigheid duurde het erg lang voor de lijm droogde en vooraleer ik de overschot kon afzagen en wegsteken. Als alles goed gaat staat er binnenkort een lemen bakoven in het atelier en met de winter in aantocht zal dat een luxueuze toevoeging aan het interieur van de veredelde koeienstal zijn.

Morgen de beplanking bevestigen en dan kunnen we ze donderdag eindelijk installeren, altijd toch een beetje spannend die installaties. Ik zal blij zijn als dit project eindelijk is afgerond en ik met m’m andere collega’s aan het uitsnijden van een vakwerk kan beginnen. Het was een fijn project om aan te werken maar het heeft te lag geduurd voor het definitief werd afgewerkt. Verandering van spijs doet eten..

Nepali Houtsnijwerk

Begin deze week reden mijn collega’s en ik naar Venlo in Nederland waar we een Nepalese houtsnijder en timmerman genaamd Rashkumar hoopte te ontmoeten. Een Duitse collega timmerman Axel werkte met hem samen in Nepal en hij stond erop dat ik hem persoonlijk leerde kennen, vandaar ons bezoek.

Ze hebben de afgelopen drie maanden gedurende zeven dagen per week en gemiddeld 14 a 15 uur per dag gewerkt op de Floriade, World Horticultural Expo in Venlo. Ik zou een uitgebreid verslag van de leuke dag kunnen doen maar deze keer enkel foto’s.

Grindverk de Oprichting

De week liep op zijn einde en donderdag voelde ik stilaan de vermoeidheid toeslaan. Op woensdagavond had men mij gevraagd om een voordracht te houden over Japanse schrijnwerkerij. Ik was een beetje nerveus want wat ik kon ik deze groep eigenlijk vertellen? De meeste zijn professionele timmerlui met meer jaren ervaring dan mezelf. Bovendien had ik wat dingen voorbereid in een diavoorstelling maar wegens technische redenen kon ik het niet projecteren. Dan maar enkel een voordracht met woord en getekende illustraties. Rond de traditionele Japanse traditie hangt soms veel mystiek en het was dan ook mijn bedoeling om hier wat duidelijkheid rond te scheppen en het ambacht de demystificeren. Ik vertelde over mijn ervaringen tijdens mijn opleiding en lichte daarna het systeem van dakgeomterie toe. Dit wordt altijd beschouwd als materie die ongelooflijk moeilijk onder de knie te krijgen is. Niets is minder waar, het vergt gewoon een duidelijke toelichting en voldoende oefening. Daarna opende ik de discussie over de toekomst van het traditioneel ambachtelijk timmerwerk waar gretig aan werd deelgenomen. Uiteindelijk kwamen we tot de conclusie dat evolutie van het ambacht altijd heeft bestaan en ook vandaag nog aan de gang is. We waren er echter wel van overtuigd dat het onontbeerlijk is om eerst de traditie echt goed te begrijpen, maar vooral om deze te beheersen en je het ambacht echt eigen te maken vooraleer men aan progressie kan denken. Ondoordachte vooruitgang, welke in de postmodernistische architectuur een prominente plaats heeft, meestal onder het mom van artistieke vormgeving, vond geen draagvlak onder dit publiek. Er werd eerder gediscussieerd over bouwsels die op een ware en nederige manier geïntegreerd zijn in hun omgeving en in functie staan van de landelijke bezigheden van zijn bewoners.

Na afloop van de lectuur werd ik tegen mijn verwachting in gecomplimenteerd door verschillende mensen en dit was erg motiverend om zo’n dankbaar publiek te kunnen toespreken. Er zou nog verschillende keren op worden terug gekomen en de discussie bleef nog wel even in onze gedachten hangen. De avond was lang en gezellig met het nodige drankgelag.

In het atelier liep het werk stilaan op zijn einde en alle onderdelen werden afgewerkt en klaar gemaakt voor transport naar de bouwsite. Er werd nog volop gekapt aan de  sparre (kepers) die met een open pen verbinding in de apex van het dak samenkomen.

Ondertussen werd er door de lokale smid nog avegaren gesmeed en kregen we er ieder één cadeau. Best indrukwekkend om te zien hoe het staal nauwkeurig wordt gekruld tot de juiste taps toelopende vorm.

Hieronder zie je, naast de las, de verbinding die gebruikt werd voor de sparre waar ze op de stavelegja rusten.

Op vrijdag was het dan eindelijk zo ver en wonder boven wonder had men goed weer voorspeld. Ik moest het met mijn eigen ogen zien voor ik het kon geloven maar de zon kwam gestaag van achter de grijze rotswanden kijken tot als ze het dal met warme stralen begon op te warmen.

Toen al de onderdelen werden uitgelegd op de grond duurde het niet lang voor het eerste spant werd rechtgezet. Een fluitje van een cent met al die mankracht. Dit is altijd één van de leukste momenten, je ziet het werk verijzen waar je al die moeite en tijd hebt ingestoken.

Rond het middaguur waren we al goed gevorderd het geheel begon een duidelijke vorm aan te nemen en als ik even tijd had zette ik een paar stappen achteruit om het in het zonlicht even te aanschouwen. Ik had niet gedacht dat ik hier nog in een t-shirt zou staan werken, het leven is zoveel beter als de zon schijnt. Uiteindelijk zal heel de constructie nog worden opgetild en van voetstenen worden voorzien. Het dak zal met turf bedekt worden. Grasdaken met turf zie je nog erg veel in deze regio alsook een dakbedekking met dikke grote ‘leien’ van graniet die mooi rond worden afgewerkt op het uiteinde.

Samen met Joe een Engelse timmerman stond ik op de ankerbalken de sparre te installeren. Ik viel bijna van het dak omdat ik  zo erg moest lachen met één van zijn uitdrukkingen. Toen we één van de sparre in de corresponderende verbinding plaatsen en we constateerde dat de verbinding eigenlijk een beetje te los was zei hij, “oh, that fits like a dick in a bucket“. Die uitdrukking zal ik niet meer vergeten en ze komt dan ook spontaan bij me op bij iedere situatie waar dingen niet passen zoals gepland. Een andere uitdrukking die in Engeland regelmatig wordt gebruikt is om een duidelijk zichtbare fout aan te duiden als een ‘Nightingale’. De Nachtegaal zingt ‘s nachts zijn uniek lied dat erg op de voorgrond treed, vandaar de vergelijking. Oeps, did it again, there is the nightingale.

Ik was net een plank tegen de laatste keper aan het nagelen toen Tom, één van de Noorse timmerlui me riep dat we moesten vertrekken. Hij zou me een lift naar Bergen geven waar ik mijn vlucht moest halen.

We stelde ons vertrek nog even uit om de ceremonie bij te wonen die door Trond werd ingezet en dronken nog een goede pint om het te vieren.

Ik had liever nog enkele dagen langer gebleven maar het werk thuis wachtte ongeduldig op mijn terugkomst. Het is niet te geloven hoe snel de week voorbij was gevlogen. Het was mijn doel veel te leren, veel te werken en goede vriendschappen te smeden. Drie doelstellingen die ik allemaal kon vervullen. Uitgeput maar tevreden stak ik mijn gereedschap in mijn tas en liet ik de fjorden achter me. Ik kijk al uit naar het volgende project waar ik met deze vaklui kan samenwerken.

Commentaar is altijd welkom, vooral als jezelf ideeën hebt over hoe traditioneel timmerwerk zijn plaats heeft in onze moderne maatschappij.

Grindverk 3

Het was altijd vroeg dag in Noorwegen vermits we ‘s avonds wel graag een pintje dronken en de fles whisky stond ook nooit ver weg. Lange dagen, gezellige nachten en vroeg ontwaken vergt wel wat van een mens. Zo een week in zulk goed gezelschap gebeurt natuurlijk ook niet zo vaak dus kan ik het niet aan mijn hart laten komen en ben ik altijd van de partij als het gezellig is. Een stevig ontbijt, een taske thee en zelfgerolde sigaret trekken mijn dieselmotor wel op gang. Met dat roken moet ik echt stoppen dus kan ik er maar beter van genieten zolang het duurt.

Het werk schoot goed op de lassen van de stavelegja werden mooi passend uitgehouwen en de bete (ankerbalk) werden voorbereid om in de stave (stijlen) te passen. In deze bouwstijl staan de stave niet loodrecht maar zijn deze geïnclineerd waarbij het bovenste gedeelte naar binnen helt. Als men in de geschiedenis terugkijkt ziet men dat bij oudere gebouwen de hellinggraad groter is dan bij recentere bouwwerken.

De houtverbindingen waren allemaal heel erg eenvoudig maar niettemin efficiënt en er bestaat natuurlijk een verschil tussen het bouwen van een schuur of een tempel. Dat wil niet zeggen dat alles met grote zorg werd uitgevoerd maar het zou zelfs onprofessioneel zijn om eindeloos veel aandacht te besteden aan zaken die uiteindelijk geen verschil maken voor een schuur. Voor ander soort werk heb ik een aangepaste attitude en kan ik echt doorgaan op details maar dat zou hier niet op zijn plek zijn.

De uitslag methode was te vergelijken met het Franse systeem. Waarbij alle onderdelen op hun exacte locatie op elkander worden gestapeld. Er word dan met een schietlood en passer gewerkt om bepaalde punten over te zetten op de corresponderende onderdelen die dan de snijlijnen bepalen. Hier kan je een zeer goede beschrijving vinden van het systeem. Wij gebruikten echter geen grondplan en schreven met dezelfde methode de stukken rechtstreeks op elkander af. Het voordeel van dit systeem is dat het erg accuraat is als je het juist toepast en de vorm van het stuk onbelangrijk is, je kan gebogen en niet haakse stukken nauwkeurig tov elkaar afschrijven. Het was een uitgelezen kans om het nog eens te oefenen en wat uitleg te vragen aan mijn Franse collega’s.

We gebruikten echter verschillende technieken voor het afschrijven en ik werd gevraagd om een introductie te geven over het gebruik van het Japanse uitslag gerei. Hieronder zie je Cormac aan het werk met mijn sumisashi (bamboo inktpen), sashigane (winkelhaak) en sumitsubo (smetkoord) voor het maken van een mal.

‘s Avonds was er een voordracht van Francois Calame een franse historicus gespecialiseerd in traditioneel timmerwerk. Hij is vooral actief in Normandië en organiseert regelmatig restauratieprojecten. Tijdens zijn lezing gaf hij aan de hand van foto’s verslag van recent project en de restauratie van enkele mooi bouwwerken uit zijn streek. Hij is erg bezield door zijn werk en het was weer een mooi kans om wat dingen bij te leren en de verschillen en gelijkenissen op te merken met bouwstijl zoals ik die hier in Limburg terug vind. Ik had nog een lang gesprek met hem en hoop in de toekomst nog samen te werken. Het uitwisselen van kennis en vaardigheden draag ik hoog in het vaandel en hij denkt er net zo over. Het is fijn om mensen met gelijkaardige visie te ontmoeten en plannen te smeden voor de toekomst.

Francois was ook de drijvende kracht achter deze website, Carpenters from Europe and Beyond. Een zeer interessante bron van informatie en een mooi eerbetoon aan ons ambacht. Verschillende timmerlui die hier zijn vernoemd waren aanwezig in Noorwegen. Met Mourad Manesse deelde ik een kamer, een fijne kerel waar ik hopelijk nog mee zal samenwerken. In het volgende artikel zullen we de laatste dagen bekijken van het project en krijg je het resultaat te zien.

Grindverk 2

We hadden maar vier dagen voor het vervaardigen van alle onderdelen voor de traditionele Noorse schuur, grindverk genaamd. Het was een internationaal gezelschap met timmerlui uit Frankrijk, Engeland, Noorwegen, Duitsland en Canada. Allemaal vaardige vaklui die hun strepen al hadden verdiend.

In Modalen regent het ongelooflijk veel. De omgeving is prachtig maar de eindeloze grijze wolken en de hoeveelheid neerslag was niet wat ik als het ideale klimaat zou omschrijven. Gelukkig was het project erg goed georganiseerd en hadden we een grote overdekte loods tot onze beschikking om droog te kunnen werken. Het werk ter handen werd geleid door Trond een ervaren lokale timmerman die een grondige kennis had over de lokale traditionele bouwmethoden. Hij legde ons kort uit wat de bedoeling was en het duurde niet lang voor iedereen volop aan de slag ging.

Trond die een lokale bijl demonstreert voor het afwerken van een ankerbalk.

Al de onderdelen werden met de hand vervaardigd uit verse dennen stammen die eerst bekantrecht moesten worden. Dit nam dan ook het merendeel van de eerste dag in beslag. De specialisten met de bijl zouden nog verschillende dagen kantrechten om al het materiaal te dimensioneren.

Na enkele uren gingen er al enkele ploegen aan het werk om de houtverbindingen te kappen voor de stavelegja (muurplaten). Ook hierbij werd het merendeel van het werk met een kleine timmermansbijl verricht. Persoonlijk heb ik al wel wat ervaring met bijlwerk maar ik leerde hier nog ongelooflijk veel bij. Ik had nog nooit houtverbindingen gemaakt met enkel een bijl en was verast hoe snel dit ging. Dankzij de goede raad van mijn kameraden was ik er al snel mee weg en sindsdien ben ik er helemaal aan verkocht. Een bijl is zeker niet geschikt voor alle werk, maar in geoefende handen is het een ongelooflijk acuraat stuk gereedschap. Hieronder zie je enkele voorbeelden van de verbindingen voor de snedbond (schoren) volledig met de bijl gekapt!

De dagen waren lang en er werd hard en snel gewerkt. Op het einde van de week, tegen vrijdag, moesten we de hele constructie rechtzetten. Er werd ons lunch in het atelier gebracht, heerlijke zalm en andere warme gerechten die ons energiepeil op goede hoogte hielden. De lokale muzikanten kwamen viool en accordeon spelen wat de gemoedstoestand tot een hoog niveau opkrikte.

‘s Avonds was er iedere dag iets gepland en de eerste avond werden we getrakteerd op een geweldig diner in het enige restaurant in het dorp met de burgemeester als onze gastheer. Tijdens het diner vertelde hij ons dat er slechts 380 inwoners in het dorp zijn maar dat ze ieder jaar ongeveer 10 mijl. euro winst maken met het opwekken van elektriciteit door waterkracht. De regen is daar als goud dat uit de hemel valt. Onderwijs, openbaar vervoer en internet is allemaal gratis voor de bewoners. En jonge gezinnen of ondernemers krijgen er gratis land als ze zich daar willen vestigen. Er zijn niet veel plaatsen op de aarde waar de levensstandaard zo hoog ligt op zulk een afgelegen plek.

Ik heb net een goed glas wijn op tijdens het schrijven van dit artikel en houd de rest van het verhaal nog even in beraad. Bedankt om langs te komen op Fabula Lignarius en jullie commentaar is altijd welkom.